یاخود:
بیر اؤکوزوموز وار، چولونو آلاندا قابیرغالاری سانانار. (دیهنین آغاجلاری)
بو تاپماجانین باشقا جاوابلا دا واردیر.
داها باشقا بیر تاپماجادا ایسه دیهنین اوستونه سالینان کئچه حاقیندا بئله دئییلیر:
بیر خانا توخودوم، نه اریشی وار، نه آرغاجی. آراندا قالماز، داغدادی آغاجی.(کئچه)
قارا دوه چؤکدو یئره، باغیرساغین تؤکدو یئره. (دیه)
بو تاپماجالار دیهنین قدیم اینسان حیاتیندا ضروری رول اوینادیغینی گؤستریر.
آشاغیداکی نومونهلر ایسه ائوین حیسهلرینه (قاپی، دیرک، پنجره و ...)
حصر ائدیلمیش تاپماجالاردیر:
گئدن لئیلک، گلن لئیلک، بیر قیچ اوسته دوران لئیلک. (قاپی)
لکلمیشم، اکممیشم. (ائودکی دیرکلرین آراسی)
نه ائودهدیر، نه چؤلده نه گؤیدهدیر، نه یئرده. (پنجره)
گئجه بوشالار، گوندوز دولار. (یوکیئری)
بوتون بو حیسهلر ایسه، شوبههسیز، اوتوراق حیاتا کئچمیش اینسان اوچون ائوین بؤیوک اهمیته مالیک اولدوغو دؤوردن یارادیلاراق بو گونه قدر داوام ائتمیشدیر.
میفولوژی مکتب نمایندهلری تاپماجانی کؤهنهنین ماراقلي قالیغی کیمی قیمتلندیریر و اوندا دینی قالیقلارین آختاریلماسینا جهد گؤستریرلر. روس تدقیقاتچیسی سادوونیکوو ایسه تاپماجادا کندلیلرین معیشت و دونیا باخیشینین عکس اولوندوغونو سؤیلییردی. بعضی تدقیقاتچیلار تاپماجانین اینکیشافینی موختلیف عامللرله ایضاح ائدیر، سادوونیکوو ایسه اونون اینکیشافیندا مادی فاکتورو اساس گؤتوروردو.
تاپماجالاری تدقیق ائدرکن قدیم کندلیلرین یاشاییش شرایطی، اساس مشغولیتی، کؤچری حیاتی، اکینچیلیک، مالدارلیق و صنعتکارلیق ایشلری و سایره حاقیندا معلومات الده ائدیلیر. تاپماجالارین اؤیرنیلمهسی کندلینین هانسی بیتکیلری اکدیگینی، هانسی تصرروفات آلتلریندن ایستیفاده ائتدیگینی، هانسی حیوان و قوشلان اوولادیغمی آیدینلاشدیرماغا ایمکان یارادیر. بیر سؤزله، تاپماجادا دینی-میفی قالیقلاردان دئییل، اونون رئال حیات و معیشتله علاقهدار اولدوغوندان دانیشماق، بیزجه، داها دوغرو اولاردی.
قئید ائتمک لازیمدیر کی، هر بیر خالق معيين جوغرافی مؤوقئیینه، طبیعی شرایطینه اویغون اولان بیتکیلر اکیر و محصول ایستئهسال ائدیر کی، بو دا اؤز خصوصیتلرینه گؤره باشقالاریندان فرقلنیردی. بعضن تاپماجالاریمیزدا ائله مئیوه، حیوان، قوش، خؤرک و سایره آدلارینا راست گلمک اولور کی، اونلار یالنیز آذربایجاندا شؤهرت تاپاراق، باشقا خالقلاردا دئمک اولار کی، هئچ تصادف اولونمور، یا عکسینه، اؤزگه خالقلارا مخصوص اولان بیر سیرا اشیا، یئمک، حیوان، قوش آدلاری ایسه بیزیم تاپماجالاردا نظره چارپمیر.
تاپماجالاردا توخوجولوق سنتینه دایر ایزلر تاپماق اولور. بئله کی، قدیم اینسان ایلک توخوجو دزگاهینین نومونهسی اولان جهرهده یون اییرمیش، ایپ حاظیرلامیش و ايبتدايي توخوجولوق کارخاناسیندا شال توخوموشدور. محض بونا گؤرهدیر کی، جهره و اونون حیسهلری حاقیندا اونلارجا تاپماجا یارانمیشدیر:
ائویمیزده بیر کیشی وار، ننمنن ایشی وار. (جهره)
هورر-هورر، بومو شیشر. (جهره ایگی)
اؤزو بیر بوجاق، دالی بیر قوجاق. (جهره)
آذربایجان خالقی اوتوراق تصرروفاتا کئچدیکدن سونرا اونون حیاتیندا باشلیجا رول اوینایان اکینچیلیک و مالدارلیق، بو تصرروفاتلاردا ایستیفاده ائدیلن ایستهسال واسطه و آلتلری حاقیندا دا کوللی میقداردا تاپماجا یاراندیغینین شاهیدی اولوروق. آدی بئل، کولونگ، یابا، کورک، کتمئندن باشلامیش کوتان، خیش، ول، آرابا، دییرمان و سایره بو کیمی آلتلر حاقیندا او قدر تاپماجا یارانمیشدیر کی، اونلار اینسانین دقتینی جلب ائتمهیه بیلمز. چونکی خالقین بؤیوک هوسله وصف ائتدیگی بو آلتلر واخت ایله اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیشدیر. همین ایستهسال آلتلرینین یارانما تاریخینی، جمعیت اینکیشافینداکی رولونو آیدینلاشدیرماق ایشینده تدقیقاتچیلارین باشقا واسطهلرله یاناشی، شیفاهی ادبیاتدان دا ایستیفاده ائتدیکلری هامییا معلوم دئییلمی؟
تاپماجالاردا واخت ایله آذربايجانین اجتماعی-سیاسی، اقتصادی-مدنی حیاتیندا معيين رول اوینامیش بیر سیرا یئر آدلارینین دا یاشادیغینی گؤروروک. بونلاردان گنجه، ناخچیوان، شکی، شیروان و باشقا آدلار داها تئز-تئز تکرار ائدیلیر:
هستهدی، ها هستهدی، شکی-شیروان اوستهدی. قیراغی قیزیل کرپیج، اوستو بادام اوستهدی. (فیندیق)
نه بوردا وار، نه اوردا، دولودور ناخچیواندا. (دوز)
آلمیشام آتاندان، گنجهده ساتاندان. قو توکوندن یونگول، قیراغی قیزیلگول. (کلاغایی)
بو تیپلی تاپماجالاردان ایکی مسالهنی آیدینلاشدیرماق مومکوندور؛ بیرینجیسی، همین شهرلرین تاریخی بیر آد کیمی تاپماجالاریمیزدا یاشاماسیدیرسا، ایکینجیسی، اورتا عصرلردن باشلامیش بو شهرلردن هر بیرینین اقتصادی مؤوقئیینه گؤره بو و یا دیگر درجهده شؤهرت قازانماسیدیر. گنجهنین ایپک کلاغایی، ناخچیوانین الا کئیفییتلی دوزلا، گؤزل خالچا و بزک شئیلری ایله شؤهرت قازانماسی همین تاپماجالارین اساس مضمونونو تشکیل ائدیر.
تاپماجالاردا نهاینکی شهر، حتی چای، داغ آدلارینا دا راست گلمک اولور. مثلن:
کورون قیراغی دوزدو، ساناسان اللی، یوزدو. اوغلو شاهلیق ائلیگیر، آناسی هله قیزدی. (آری)
تاپماجالارین مؤوزولاری چوخ موختلیفدیر. اونلان شرطی اولاراق آشاغیداکی شکیلده قروپلاشدیرماق اولار: طبیعت و طبیعت حادثهلری؛ اینسان و اونون بدن عضولری؛ مادی نعمتلر؛ بیتکیلر عالمی؛ حیوانلار؛ قوشلار؛ کند تصرروفاتی محصوللاری؛ تصرروفات آلتلری؛ موختلیف اشیالار و ...
تاپماجالارین موختلیف مؤوزولاردا قورولماسی اونون حیاتین بیر چوخ ساحهلرینی احاطه ائتدیگینی ثبوت ائدیر. اگر اوللر اینسان و اونون بدن عضولری، طبیعت حادثهلری، موختلیف قیدالار تاپماجانین ایلک پرئدمئتی اولموشدوسا، سونرالار گئت-گئده اونون احاطه دایرهسی داها دا گئنیشلنمیشدیر. آرتیق کندلینین باغ-باغچاسی، مال-قاراسی، اکین یئرلری، تصرروفات آلتلری، یئمکلری، گئییملری، معنوی زؤوقونو اوخشایان شئیلر، حیوانلار، قوشلار، ضروریجیلر، اووچولوق، کؤچری و اوتوراق حیات، ائو اشیالاری و سایره تاپماجا ژانرینین اساس پرئدمئتینه چئوریلمیشدیر. بورادا ایقتیسادیاتلا علاقهدار صنعت مسئلهلری، خوصوصن، توخوجولوق، درزیلیک، دمیرچیلیک، ایپکچیلیک و باشقا ساحهلره گئنیش میدان وئریلدیگی هر آددیمدا اؤزونو گؤسترمکدهدیر.
ايبتدايي دؤوردن باشلامیش بو گونه قدر اینسانلار ان چوخ هانسی مسئله ایله مشغول اولموشسا، هانسی پئشه، اشیا و سایره اونون گوندهلیک حیاتیندا بؤیوک اهمیت کسب ائتمیشسه، اونون حاقیندا دا سایسیز-حسابسیز تاپماجا یارانمیشدیر.
تاپماجا اساساً مئتافورا شکلینده قورولموش دوشوندوروجو سواللاردان عبارتدیر. بورادا هر هانسی مفهوم، حادثه و اشیانین معيين علامتی، كيفيّتی و یا خاصیتی دولایی یوللا آنلادیلیر، باشقا جهتلری ایسه گیزلدیلیر.
آریستوتئله گؤره، تاپماجا یاخشیجا دوزلدیلمیش مئتافورادیر. دئمهلی، تاپماجانین جاوابینی تاپماق اونون مئتافوریک فیکرینی آچماق دئمکدیر. بئله تاپماجایا مثال اولاراق آشاغیداکینی گؤسترمک اولار:
او یعنی قایا، بو یعنی قایا، ایچینده ساری مایا. (یومورتا)
لاکین تاپماجالارین هامیسینین اوجدانتوتما مئتافورا شکلینده قورولدوغونو ادعا ائتمک دوغرو اولمازدی. چونکی اونلارین خيلي حیسهسینین سادهجه سوال شکلینده دئییلدیگی هامییا معلومدور. مثلن: او هانسی قوشدو، بالاسینا سود وئرمز (یاراسا). بو مسئله ایله الاقدر اولاراق فولکلورشوناس اي.م. کولئسنیتسکایا یازیر:
"بیر سیرا تاپماجالار وار کی، اونلار سادهجه سوال شکلینده تقدیم اولونورلار... بعضی حاللاردا ایسه مئتافورا ایشتیراک ائتمیر، یالنیز تصویر قالیر"
شكلی خصوصیتلرینه، داها دوغروسو، پوئتیک قورولوشلارینا گؤره تاپماجالار اساساً ایکی یئره بؤلونور:
1. نصر شکیللی تاپماجالار.
2. نظم شکیللی تاپماجالار.
بیرینجی قیسمه داخیل اولان تاپماجالار ساده جملنی تشکیل ائدیر. مثلن:
آلچاق دامدان قار یاغار. (الک)
یئر آلتدا قیزیل قامچی. (ایلان)
بو اساس بؤلگودن باشقا قیسا بیر جمله ایچریسینده داخيلی قافيهلی تاپماجالار دا واردیر:
عالمی بزر، اؤزو لوت گزر. (ینه)
ایکینجی قیسمه داخیل اولان تاپماجالار ایسه بیر نئچه یئره بؤلونور. اونلار ایکی، اوچ، دؤرد و چوخ ميصراعلی اولور.
آ) ایکی ميصراعلیلار:
یاشیلدی اباسی، ساریدی لیباسی. (بادام)
ب) اوچ ميصراعلیلار:
آ منیم آل یاسدیغیم، اورتاسی اوزون دیرک، ایچینه اون باسدیغیم. (یده)
ج) دؤرد ميصراعلییا مثال اولاراق آشاغیداکی تاپماجانی گؤسترمک اولار:
تاپ تاپماجا، گول تاپماجا، ممهلی خاتین، دیشلری یوخ. (تویوق)
بونلاردان باشقا 5،6،7 و 8 ميصراعلی تاپماجالارا دا راست گلمک اولور.
سایدیغیمیز بو فورمالارین مؤوجود اولماسینا باخمایاراق، دؤرد و ایکی ميصراعلی شعر فورماسیندا و قیسا بیر جملهدن عبارت نصرله دئییلمیش تاپماجالارا داها چوخ راست گلیریک.
شعرله دئییلمیش تاپماجالاردا هر میصراعدا هئجالارین سایی 3، 4، 5، 7، 11 اولور. دؤرد ميصراعدان عبارت اولان تاپماجالاردا بیرینجی، بعضن ده ایکینجی ميصراعلار هئچ بیر معنا ایفاده ائتمیر. یالنیز اوچ و دؤردونجو ميصراعلار معنالی اولور. اصل تاپماجا همین سون ایکی میصراعدا وئریلیر. مثلن:
"هاپ-هاپی" "بیز ایدیک، بیزلر ایدیک" "حالالار، آی حالالار" و ...
یوخاریداکی ميصراعلار بعضن معناسیز، لاکین آهنگدار سؤز ییغیمیندان عبارت اولور. تاپماجانین مضمونو ایله هئچ بیر علاقهسی اولمور. بونلار ناغیلداکی پیشروو اوز ائدیر. ناغیللاردا اولدوغو کیمی، عینی بیر پیشروو اونلارجا تاپماجادا ایشلنیر. بیز تاپماجالاردا بعضن حاضردا معناسی اولمایان، لاکین واختیله هامییا معلوم اولان سؤز و ميصراعلار حاقیندا یوخاریدا معلومات وئرمیشیک. لاکین بورادان ائله نتیجه چیخاریلمامالیدیر کی، بو فیکریمیز او بیرینی اینکار ائدیر، عکسینه، تاپماجادا هر ایکی فورمایا راست گلمک اولور.
بعضن تاپماجالاردا هئجالارین سایینین دوز گلمدیگی آیدینلاشیر. بئله حال آشیق شعرینده ده موشاهیده ائدیلیر. لاکین ميصراعلاردان بیرینین اوزون، دیگرینین ایسه قیسا اولماسینا باخمایاراق، آشیق شعرینین آهنگینه اویغون اولاراق سؤزلرین سونونو اوزادیب-قیسالتماقلا وزن دوزلدیلیر. کناردان قولاق آسان شعریدکی چاتیشمازلیغی هیسس ائده بیلمیر. بئله وضعیت محض تاپماجالاردا دا اؤزونو گؤستریر. مثلن:
او یعنی تاختا، بو یعنی تاختا، ایچینده آلاباختا. (بئشیکده اوشاق)
بو تاپماجانی سؤیلهین آدام بیرینجی و ایکینجی میصراعنی اوزادا-اوزادا دئدیگی حالدا، اوچونجونو چوخ سرعتله دئییر. بئلهلیکله، هئجالارین سایی آراسینداکی اویغونسوزلوق هیسس ائدیلمیر.
تاپماجانین شعریتی، وزن و قافيهسیندن دانیشارکن بیر مسئلهنی قئید ائتمک واجیبدیر: بعضن تاپماجادان جدی وزن و قافيه دقیقلیگی، یاخود کلاسسیک شعر مئتریکاسی طلب ائدن اوخوجولارا راست گلمک اولور. بو بارهده عالیملر خيلي تدقیقات آپارمیش و دوغرو نتیجهلره گلمیشلر. تاپماجادان دقیق وزن و قافيه طلب ائتمک قتین دوغرو دئییل. بو ژانردا اؤزونه گؤره معيين درجهده شعر قانونلارینا اویغونلوق مؤوجوددور. لاکین بو هئچ ده بیزیم بو گون دوشوندوگوموز شعر دئییلدیر. تاپماجادا اساس ریتم، آهنگ حؤکم سورمکدهدیر. اونا گؤره ده بو ژانردان آشیق العسگر شعرینین قورولوشونو طلب ائتمک اولماز. اولا، اونو دئمک لازیمدیر کی، تاپماجا اساساً کند یئرلرینده، اؤزو ده اکثر حالدا ساوادسیز کوتله طرفيندن یارادیلدیغیندان، هم ده چوخ اوزاقلاردا سسلشدیگیندن اورادا ايبتدايي تفکّور و شعر فورماسی اؤزونو گؤسترمکدهدیر. مثلن، "دده قورقود"داکی شعرلر بو گون بیزیم اوچون نه درجهده ساده گؤرونورسه، تاپماجاداکی شعریت ایسه اوندان قات-قات ضعیف اولمالیدیر. چونکی تاپماجانین یارانما تاریخی مین ایللرله اوزاقلارا گئدیب چیخیر. بو بارهده گئنیش تدقیقات آپارمیش اي.م.کولئسنیتسکایا یازیر:
"تاپماجا هئجالانن آردیجیللیغینا اساسلانان دوزگون وزنلی و قافیهلی شعرین نه اولدوغونو بیلمیر. تاپماجاداکی شعر تونیکدیر". "خالق تاپماجالارینین اکثریتی، اونلارین ریتمیکلیگیندن آسیلی اولمایاراق، شعر ميصراعلارینا موطلق بؤلونمهسینی طلب ائتمیر. تاپماجالار هر شئيدن اول جملهنین و قافيهنین شکیل اینتوناسیاسی ایله مؤحکملنمیش بؤلگوسونو طلب ائدیر".
بوتون خالقلارین تاپماجالارینا عاید اولان بو مسئله عینی ایله بیزه ده عایددیر. لاکین بیزیم تاپماجالاردا فرقلی بیر جهت واردیر کی، او دا باشقا خالقلاردا یوخدور. معلوم اولدوغو کیمی، بیزده آشیق شعریله علاقهدار کوللی میقداردا باغلامالار، قیفیلبندلر، بایاتیلار یارانمیشدیر کی، اورادا قوتلی شعریت، گؤزل صنعتکارلیق حاکمدیر. همین باغلامالارین، بایاتیلارین خيلي حیصهسی اولدوغو کیمی قالمیش، بیر حیصهسی ایسه بو و یا دیگر دییشیکلییه اوغرایاراق تاپماجالارا چئوریلمیشدیر. بو نؤو تاپماجالاردا ایسه شعریت، وزن و قافيه مسئلهسی چوخ قوتلیدیر. اوخوجو بئله تاپماجالاردان سونرا اصل قدیم تاپماجالارا راست گلدیکده، ایکینجیلر چوخ سؤنوک گؤروندوگو اوچون اونو شعریتجه یا ضعیف، یا دا پوزولموش تاپماجا آدلاندیریر. بو دا اصلینده بئله دئییلدیر. چونکی تاپماجالارین هامیسینین یوکسک شعریته مالیک اولدوغونو طلب ائتمک اولماز. آخی یوزلرله تاپماجا واردیر کی، اونلار ساده جملهلردن عبارتدیر.
تاپماجالاردا خالق موقاییسه، بنزتمه، تضاد، تشبيح، سوال، فانتازیا و سایره کیمی تصویر واسطهلریندن مهارتله ایستیفاده ائتمیشدیر. مثلن:
اوستو قویون، آلتی کئچی،
باش شابالید قویروق قایچی. (قارانقوش)
بو تاپماجانین تام بنزتمه یولو ایله دوزلدیگینه هئچ شوبهه قالمیر. بو بنزتمهلر بعضن رئال، بعضن ایسه فانتاستیک فورمادا تظاهر ائدیر. مثلن:
گؤيدن گلیر درویشلر، کورکون یئره سرمیشلر. او قدر اوینامیشلار. خوردو-خشیل اولموشلار. (قار)
یاخود:
بیزیم ائوده بیر کیشی وار، آغزیندا اوچ دیشی وار. (ساجایاق)
بیزیم ائوده بیر کیشی وار، کؤندهلن یاتیشی وار. (مفرش)
یوزلرله تاپماجا گؤسترمک اولار کی، اوراداکی بنزتمهلر ایلک باخیشدا ایناندیریجی گؤرونمور. "قار"این درویشه، جانسیز "ساجایاغی"ن، "مفرش"این جانلی اینسانا نه اوخشارلیغی اولا بیلر؟ اونو قئید ائتمک لازیمدیر کی، تصویر اولونان اشیا ایله موقاییسه ائدیلن آراسینداکی اوخشارلیق بعضن ساده و ایناندیریجی گؤروندوگو حالدا، ائله ده اولور کی، دولاشیق و فانتاستیک شکیلده تظاهر ائدیر. بئله بیر حال تاپماجالار اوچون قانوناویغوندور.
کیمه معلوم دئییل کی، ناغیل و افسانهلردکی فانتازیا قانوناویغون حالدیر. اگر سئهرلی ناغیللارداکی فانتازیانی آتساق اونا ناغیل دئمک اولارمی؟ البته، یوخ. آنجاق اونو دا اونوتماق اولماز کی، فانتازیا بورادا دا مؤوجوددور. ناغیلدا بو، گئنیش شکیلده تظاهر ائتدیگی حالدا، تاپماجادا بیر و یا ایکی میصراعدا قیسا شکیلده اؤزونو گؤستریر. بو، بوتون خالقلارین تاپماجالاریندا بئلهدیر. گؤرکملی فولکلورشوناس و.آ.واسیلئنکو یازیر: "تاپماجادا اشیالارین مجازی تصویری چوخ گئنیش فانتازیا اوچون غيري-محدود ایمکان یارادیر. بو و یا دیگر آنلاییشی ان موختلیف اشیالارا کئچیرمک اولور. بئله کی، اینسان گؤزلری تاپماجادا قارداش، سامور خزی، قوش، یومورتا، کوکلا، آلما، نوخود، پول، اولدوز، داش، جیلوو و ... آدلاندیریلیر". "اکثر حالدا جانسیز اشیالار تاپماجادا جانلی وارلیقلار کیمی، اینسان کیمی گؤستریلیر" و ...
عمومیتله، تاپماجالاردا سؤز اویونو، تکرار، تضاد، موقاییسه، تشبيح، ایستیعاره و سایرهنین ایشلنمهسی عادت شکلینه دوشموشدور. اؤز نؤوبهسینده بونلار ایسه ژانرین بدیعی جهتدن داها دا زنگینلشمهسینه خيلي کؤمک ائتمیشدیر.
علم طرفیندن چوخدان ثبوت ائدیلمیشدیر کی، تاپماجا سادهجه خالق ایفادهلریندن، آتالار سؤزلریندن، ضرب المثللردن، نغمهلردن، بایاتیلاردان، باغلامالاردان، حتی بعضی شاعرلرین شعرلرینین آیری-آیری ميصراعلاریندان عمله گلن بیر ژانردیر. تاپماجالارلا آتالار سؤزو و ضرب المثللرین قارشيلیقلی علاقهسینه دایر تدقیقات آپارمیش İ.م.کولئسنیتسکایا یازیر: "بو ایکی ژانرین بئله بیر یاخینلیغی اساسيندا چوخ واخت تاپماجالار آتالار سؤزلرینه کئچیر و عکسینه، آیری-آیری آتالار سؤزلری و ضرب المثللرده تاپماجا اولا بیلیر".
آشاغیدا نومونه گتیردیگیمیز تاپماجالار هم ده آتالار سؤزو و ضرب المثللردیر:
عالمی بزر، اؤزو لوت گزر. (ینه)
اکدیم پالید، چیخدی شابالید. (قاتیر)
اتیندن کاباب اولماز، قانیندان کاسا دولماز. (نار)
بایاتی، نغمه و باغلامالارا گلدیکده ایسه اونو خاتیرلاماق کیفایتدیر کی، اینتوناسیانی دییشمک، بعضن بیر و یا ایکی میصرانی آتماق، علاوهلر ائتمک یولو ایله ده بو ژانرلاردان تاپماجا عمله گلیر:
گؤی اوزو دامار-دامار، گؤیدن یئره نور دامار. (یاغیش)
بو تاپماجا اصلینده بایاتی اولموش، سونرا اونون آخیرینجی ایکی میصراسی آتیلماقلا تاپماجا عمله گلمیشدیر. کیمه معلوم دئییل کی، اونلارجا بایاتی و نغمهلریمیز اساساً تاپماجالاردان عبارتدیر.
ائله تاپماجالار واردیر کی، اونلار بایاتی فورماسیندادیر، حتی "من آشیق"، "ائلمی"، "عزيزیم" کیمی سؤزلرله باشلاییر. مثلن:
من آشیقم، کؤنولدن، خبر آلین امیردن.
بو گون نوبار یئمیشم، بوداقلاری دمیردن. (کاباب)
عزیزیم، امر هئی، بئلده گوموش کمر هئی. گؤیده مادیان گؤرموشم، یئرده قوشون امر هئی.
(یاغیش، یئر؛ اوتلاقدا اوتلایان مادیان و اونو امن قولون)
نغمهلره عاید:
اوچو بیزه یاغیدی، اوچو جننت باغیدی، اوچو ییغار گتیرر. اوچو وورار داغیدار. (ایلین فصیللری)
قئید ائتمک لازیمدیر کی، یوخاریدا دئییلدیگی کیمی، تاپماجا عینی زاماندا نغمهدن، حتی شاعرلرین بعضی شعرلریندن ده عمله گلیر. ميصراعلارین آزالدیلیب-چوخالدیلماسی، یئنی سؤزلر آرتیریلماسی و سایره ایله موختلیف واریانتلار یارانیر. و..میتروفانووا بو حاقدا یازیر:
"بعضن فورمایا اساساً حؤکم سورمک اولار کی، تاپماجا شعرله یازیلمیشدیر، لاکین بو اونو مئخانیکی اولاراق کیتابدان چیخارماغا اساس اولا بیلمز. اگر تاپماجا شیفاهی دیله داخیل اولموشسا، دئمهلی او، اثرلره سالینمالی و یئنی تاپماجا ساییلمالیدیر".
تاپماجالارا یاخین اولان ژانرلاردان بیری ده باغلامالاردیر.باغلامالار فورما اعتباریله ماهنی شکلینده اولوب، مضمون جهتدن تاپماجالارا یاخینلاشیر. بورادا سوال و جاواب فورماسی واردیر. همین سوال و جاوابلار شعرله، اؤزو ده دئییشمه شکلینده اولور. بیر-بیریله بحثه گیریشیب دئییشن آشیغین ماهیر صنعتکار اولدوغونو، حاضیرجاوابلیغینی ثبوت ائتمک اوچون بو باغلامالار چوخ مهارتله دوزلدیلمهلیدیر. محض بونا گؤره ده باغلامادان زنگین وزن و قافيه، گؤزل آهنگدارلیق، درین معنا طلب اولونور. چونکی دئییشن آشیق رقیبیندن اوستون اولماق اوچون درین معنالی، زنگین بدیعی فورمالی شعرلر دئمهیه چاهشمالیدیر. مثلن:
سوال: او ندیر کی، اؤزو واردیر، ذاتی یوخ؟ نه خلتدیر، تیکیشی یوخ، قاتی یوخ؟ او نه شئیدیر: دوهسی یوخ، آتی یوخ؟ اوزون گئدر، بیر توکنمز یولو وار.
جاواب: او کؤلگهدیر، اؤزو واردیر، ذاتی یوخ، دری دوندور: تیکیشی یوخ، قاتی یوخ. او گون، آیدی: دوهسی یوخ، آتی یوخ، اوزون گئدر، بیر توکنمز یولو وارباغلامالارلا تاپماجالارین بیر-بیریندن معيين معنادا فرقلری ده واردیر. بو فرقلردن بیری ده اودور کی، تاپماجالارین مؤلفی معلوم دئییلدیر. دئیه بیلرلر کی، هر بیر تاپماجانین دا ایلک یارادیجیسی واردیر و اولموشدور. بو دوغرودور، لاکین تاپماجانین ایلک یارادانی اولسا دا، اونون آدی ایتیب گئتمیش، ایلک واریانتی خالق طرفیندن عصرلر بویو ایشلنمیش، دییشدیریلمیش و شکیلدن-شکله سالینمیشدیر کی، بورادا دا تاپماجانین ایلک مضمونوندان، گومان کی، چوخ آز شئی قالمیشدیر. بئلهلیکله، دؤنوب اصل خالق مالی اولموشدور. لاکین باغلامالار بئله دئییلدیر. اونلارین اکثریتینین مؤلفی معلومدور. بعضیلری ده داستانلاردا موحافیظه ائدیلیب ساخلانمیشدیر. بو نؤو فورما اعتباریله ده تاپماجادان معيين قدر فرقلنیر. عمومیتله، تاپماجادا جاوابلار شعرله دئییل، آدی سؤزلرله دئییلیر. باغلاما و دئییشمهلرده ایسه بیرینجی سوال نئچه ميصراعدان عبارتدیرسه، وئریلن جاواب دا شعرله دئییلمهلی و بیرینجینین ميصراعلارینا برابر اولمالیدیر.
بوتون بونلارلا یاناشی، اونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی، باغلامالار دا تاپماجالارین بیر نؤوودور. چونکی فرقلی جهتلرینه باخمایاراق، او ژانرین بوتون قایدا-قانونلاننا جاواب وئریر؛ مؤلفلری معلوم اولسا دا، همین باغلامالار گئنیش خالق کوتلهلری ایچریسینه کئچمیش، یئنی-یئنی واریانتلاری عمله گلمیش، حتی معيين دییشیکلیکلره ده اوغرامیشدیر. مثلن:
او ندیر کی، گؤیدن یئره ساللانیر، او ندیر کی، هر نه وئرسن آللانیر، او ندیر کی، گؤبییندن ناللانیر، اوستاد ایسن بوننان منه جاواب وئر.
حاضردا بو باغلامادان اوچ موستقیل تاپماجا یارانمیشدیر. بونا گؤره ده ه.زئیناللی "آذربایجان تاپماجالاری" کیتابیندا بایاتیدان یارانمیش اونلارجا تاپماجا نومونهسی وئرمیش و باغلامالاری تاپماجانین بیر نؤوو کیمی تصنیف ائتمیشدیر.
تاپماجا نؤولریندن بیری ده لغزلر اولوب، شعر شکلینده دئییلیر و باشلیجا اولاراق شاعرلر طرفیندن یازیلیر. لغزلر یالنیز یازيلی ادبیاتیمیزدا موشاهیده ائدیلیر. بو تاپماجا نؤوونون اورتا عصرلرده، خوصوصن، XIV-XVI عصرلرده گئنیش یاییلدیغینی سؤیلهینلر چوخدور. بونا دایر معلوماتا ح.زئیناللینین "تاپماجالار" کیتابینین موقددمهسینده، ق.قوربانووون "تورکمن خالق ناغیللاری" دیسسئرتاسیاسیندا راست گلمک اولور. لغزلره مثال اولاراق آشاغیداکیلاری گؤسترمک اولار:
ندیر اول بیر گؤزل پاکیزه دوختور، وئرمیش اونا کاکیل خيلي زیور، تاکینمیش هم نئچه منقوم سیباه، گؤرن اونو اولور مفتون و شيدا. (توغ شاهی چیچهیی)
یاخود:
اول ندیر ایکی دلیكلی بیر اوووج، خلقی-عالم اوندان آلیرلار سوووج. (بورون)
قئید ائتمک لازیمدیر کی، بو کیمی لغزلرین یارانماسی تاپماجالارین اسیری نتیجهسینده اولموشدور. بئله بیر حالین عمله گلمهسی ایسه تصادفی دئییلدیر. تاریخدن معلوم اولدوغو کیمی، هر زامان شیفاهی و یازيلی ادبیات بیر-بیریندن چوخ شئیلر اخذ ائتمیش، اونو ایشلمیش و یئنیسینی یاراتمیشدیر. او جملهدن بعضی شاعرلر ده خالق تاپماجالاریندان ایستیفاده ائدهرک لغز شکلینده تاپماجا مضمونلو شعرلر یازمیشلار.لغزلر فورما، مضمون، دیل جهتیندن مورکّب اولدوغو، چتین یاددا قالدیغی اوچون خالق کوتلهلری ایچریسینده گئنیش یاییلا بیلممیشدیر. بونلارا یالنیز جونگلرده و بعضی کیتابلارین کنارلاریندا راست گلمک مومکوندور.