تاپماجا گوگ تپه محالیندا شیفاهی خالق ادبيياتینین ان قدیم و ماراقلي ژانرلاریندان بیریدیر. بو ژانر اوزون عصرلردن بری نسیلدن-نسله، آغیزدان-آغزا کئچهرک موختلیف دییشیکلیكلره اوغرامیش، بعضن فورما و مضمونونو دییشدیرمیش، یئنی معنا، مضمون کسب ائدهرک بو گونه قدر گلیب چیخمیشدیر.
بیر سیرا متخصصلرین فیکرینجه، کئچمیش دؤورلرده تاپماجالار اساساً میفیک سجیه داشیمیشدیر. مثلن، یونان میفولوگیاسیندا سفینکسین آدی ایله باغلي اولان ناغیللارا گؤره، گویا یوکسک بیر داغین زیروه-سینده افسانوی بیر قوش وارمیش. او، بیر تاپماجا دئیرمیش، اونو تاپا بیلمهینی محو ائدرمیش. تاپماجا بئلهدیر: او ندیر کی، سحر دؤرد، گونورتا ایکی، آخشام اوچ آیاقهلی اولور؟ نهایت، مشهور ائدیپ تاپماجانین جاوابینی تاپاراق دئمیشدی: او، اینساندیر. اوشاق واختی اللرینی یئره دیرهیهرک ایمکلدیگی اوچون دؤرد آياقلي، جاوانلیغیندا ایکی آياقلي، قوجالیقدا ایسه، الینه عصا آلدیغی اوچون اوچ آياقلي اولور.
چوخ ماراقليدیر کی، آذربایجاندا دا بونا اوخشار خيلي تاپماجا واردیر. حاضردا معلوم اولان بئش واریانتدان ایکیسینی آشاغیدا وئریریک:
1- او ندی کی، سحر دؤرد ،گونورتا ایکی،آخشام اوچ آياقلي.
2- ازهلی دؤرد آياقلي ، سونرا ایکی آياقلي،آیلار کئچر، ایللر کئچر، دولانار اوچ آياقلي.
آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا گئنیش یاییلمیش بئله بیر افسانه واردیر: بیر کیشی مئشهده گئدرکن شیره راست گلیر. حیوان اونو قووماغا باشلاییر. کیشی چوخ قاچیر، نهایت، بیر اوچوروما چاتیر. اورادا بیر آغاج گؤرور. آغاجین بوداغیندان یاپیشیب ساللانمیش حالدا قالیر. اطرافینا باخیب گؤرور کی، بیر آغ سیچانلا قارا سیچان آغاجین کؤکونو کسیر. کیشینین اللری یورولور، یئره دوشمک ایستییر. اییلیب اوچورومون دیبینه باخدیقدا، آغزینی آچیب اونو اودماق ایستهین نهنگ بیر اژداهانی، یوخاریدا - باشینین اوستونده بوداقلار آراسیندا ایسه آری پتیی گؤرور. بئله بیر وضعیتده الینی اوزادیب بارماغینی بالا باتیرماق ایستییر. تاپماجا فورماسینا یاخین اولان همین افسانهنین معناسی آچیلارکن معلوم اولور کی، شیر اجل، آغ وقارا سیچان عؤموردن گئدن گئجه و گوندوز، اژداها قبیر، آری پتیی ایسه دونیا مالیدیر.همین افسانه حاضردا آذربايجانین بیر چوخ یئرلرینده موختلیف واریانتلاردا یاشاماقدادیر.قئید ائتدیگیمیز افسانهیه "کلیله و دمنه"د "تاجیر احوالاتی" حکایهسینده تصادف اولونور.
قدیم افسانه و روایتلرین ایزلرینی اؤزونده ساخلایان بیر تاپماجا حاقیندا دا اؤتری معلومات وئرمک ایستردیک:
آغاجدا وار باغیرساق، یئل بابانی چاغیرساق، آغزین آچیب نئی چالار، سولیمانی چاغیرساق.(کاتنان)
افسانهیه گؤره، گویا قارتال بیر حيوانین جمدیینی پارچالایاراق اونون باغیرساغینی جایناقلارینا آلیب آغاجین باشینا قالدیریر. باغیرساق بوداقلارا ایلیشیب ایستی گون آلتیندا قورویوب نازیلیر. اسن شدّتلی کولیین اوغولتوسو و بوداقلارین اونا توخونماسی آهنگدار سسلر چیخاریر. بو زامان یولدان کئچن آدام همین سسلره آلوده اولور. حادثهنین سببینی اؤیرندیكدن سونرا قوروموش باغیرساقدان سیم دوزلدهرک گویا ایلک موسیقی آلتینی ایجاد ائدیر. همین افسانه یوخاریداکی تاپماجادا اؤز ایزلرینی ساخلامیشدیر.
تاپماجالار هئچ ده بیردن-بیره بو گون گؤردوگوموز شکیلده اولمامیشدیر. اولجه اونلار سادهجه دانیشیقدان عبارت اولموش، هر هانسی حادثه، اشیا و سایرنی آچیق، اؤز آدی ایله دئییل، دولایی شکیلده، مئتافوریک یوللارلا ایفاده ائتمیشدیر.
اینسانلارین بئله بیر دانیشیق فورماسیندان ایستیفاده ائتمهسینین باشلیجا سببلری وار ایدی. قدیم اینسانلار طبیعت حادثهلری، سما جیسیملری، وحشی حیوانلار و سایره حاقیندا درین معلوماتا مالیک اولمادیغیندان، اونلاری سئهرلی بیلدیکلریندن و قورخدوقلاریندان، او شئیلرین آدلارینی اولدوغو کیمی دئییل، اونا اوخشار آدلارلا، دولایی یوللارلا چکیردیلر. اونلار ائله تصوّر ائدیردیلر کی، اوو زامانی حيوانین و یا اوخون آدینی چکسهلر، حیوان اونو باشا دوشر، قاچار، یاخود اینسانا ضرر وورار.
بئله دانیشیق طرزینه "دده قورقود" داستانلاریندا دا راست گلیریک:
"قارا قوچ آتلاری کیشنشدیرن!
آغجا قویون گؤردوگونده قویروق چیرپیب قامچیلایان!
قانلی قویروق اوزوب چاپ-چاپ اودان!
آوازی قابا کؤپكلره قووغا سالان!
چاخماقلیجانا چوبانلاری دونیه یوگوردن!"و ...
بونلارین هامیسینین جاوابی جاناواردیر.
ايبتدايي اینسان طبیعت قوه و حادثهلرینین، سما جیسیملرینین "سیرلرینی" آنلامادیغینا گؤره ائله ظنن ائدیر کی، آی، گونش، اولدوزلار، کولک، ایلدیریم، یاغیش، قار و سایره اینسان کیمی جانلی و شعورلودور، هم ده اونلار داها فؤق العاده، سئهرلی وارلیقلاردیر. ايبتدايي اینسانین بو گؤروشلری اونون یاراتدیغی تاپماجالاردا بو و دیگر شکیلده تظاهر ائتمهیه بیلمزدی. ايبتدايي اینسانین عکس ائتدیرن تاپماجالارا ایندی ده راست گلمک مومکوندور. دوغرودور، حاضردا الیمیزده اولان تاپماجالار بؤیوک دییشیکلیكلره اوغرامیش، مضمونونو دؤنه-دؤنه دییشمیش، شکیلدن-شکله دوشموش، حتی آخیردا اوشاقلارین ایلنجهسینه چئوریلمیشدیر. لاکین بونا باخمایاراق، اورادا ايبتدايي تفکّورون ایزلرینه راست گلمک مومکوندور:
بوردان ووردوم بالتانی، اوردان چیخدی قالتانی، آنام بیر اوغلان دوغدو، یئرین، گؤیون سولطانی.(آ ی و یا گوری)
ائشییه بیر آغاج دوشوب، نه قولو وار، نه بوداغی، بیر قوش گلدی، اونو یئدی، نه دیلی وار، نه دوداغی.(قار، گونش)
بیرینجی تاپماجادا آی و یا گونون اینسان کیمی دوغولوب تؤرمهسینه ایشاره ائدیلیرسه، ایکینجیده گونشین قوشا بنزدیيی آشکار اولور و بونلار یوخاریدا دئدیکلریمیزی تصدیق ائدیر.
آنیمیستیک گؤروشلرله باغلي اولاراق کولیین جانلی اینسان کیمی تصویر ائدیلمهسینه ده تاپماجالاریمیزدا نومونهلر گؤسترمک مومکوندور:
آیاغی یوخدور قاچیر، قانادی یوخدور اوچور.(کولک)
آیاغیندان آلدیرماز، آغزینا یوین ووردورماز.(یئل)
بیر کیلیم وار مینبیر ناخیشلی، یئل بابا سوپورر پاییزی-قیشی.(یئر)
ایلک نظرده بو تاپماجالاردا بنزتمه روحونون اوستونلويو هیسس اولونور. لاکین دریندن دقت یئتیریلدیکده بونون هئچ ده بئله اولمادیغی آیدین اولور. کولک بو و یا باشقا شکیلده جانلی بیر وارحق کیمی تصوّر ائدیلمیشدیر. بیرینجی تاپماجادا کولک قوشا، ایکینجیده حیوانا، اوچونجوده ایسه یئنه جانلییا، بلکه ده اینسانا بنزدیلمیشدیر. حتی "یئل بابا" دئیه چاغملان کولک اینسان کیمی گؤستریلمیشدیر. کولیین جانلی وارلیق کیمی تصوّر اولونماسینا ناغیل و افسانهلریمیزده ده راست گلیریک. مثلن، "فاطمانین ناغيلی”ندا یوماغی آپاران کولهیه فاطما "یئل بابا" دئیه مراجعت ائدیر، اونونلا اینسان کیمی دانیشیر.
آنیمیستیک و توتئمیستیک گؤروشلرله علاقهدار اولاراق، قدیم اینسانلاردا گویا حیوانلارین دا اینسانین دیلینی، فیکرینی باشا دوشدوگو اقیدهسی یارانیردی. اونا گؤره ده ايبتدايي اووچو ووراجاغی حيوانین، قوشون، سلاحین آدینی آچیق شکیلده دئمكدن چکینمیش، اونلارین آدینی گیزلی، یعنی حيوانین باشا دوشه بیلمیجیی بیر دیلده سؤیلییرمیش. بئلهلیکله، او، ووراجاغی اوو حیوانینی گویا آلدادیرمیش. اینسانلار نهاینکی اوو حیوانلاری حاقیندا بئله دوشونورموش، حتی ائله ظنن ائدیرمیشلر کی، مئشهنین، صحرانین، سویون و سایرهنین ده گویا اعجازکار گؤرونمز صاحبی وارمیش. اونلان دا موختلیف یوللارلا آلداتماق لازیم ایمیش. بئلهلیکله، ایلک گیزلی-سیرلی دانیشیق دیلی عمله گلمهیه باشلاییردی کی، بو دا تاپماجالاردا، جزيي ده اولسا، اؤز ایزلرینی ساخلامیشدیر.
مشهور فولکلورشوناس و.پ.آنیکین بو حاقدا یازیر:
"علم ثبوت ائتمیشدیر کی، مراسیملرله علاقهدار اولماسیندان باشقا، تاپماجالارین تا قدیم دؤورلرده اینکیشافی گیزلی نیطقله، حیوانلارین، بالیقلارین، بیتکیلرین و موختلیف اشیالارین ایلین معيين فسیللرینده و معيين شرایطده بیلاواسیطه دوزگون آدینین چکیلمهسینین قاداغان ائدیلمهسی ایله علاقهداردیر".
طبیعتین سیرلرینین سببینی درک ائده بیلمهین ايبتدايي اینسان، سونرالار اونو اؤیرنمهیه، گوندهلیک حیات حادثهلری ایله علاقهلندیرمهیه چالیشمیشدیر. معلوم اولدوغو کیمی، مئشهده، داغدا، قایادا چتین شرایطده حیوانلاری، قوشلاری ايبتدايي آلتلرله (داش، آغاج، اوخ، تله و ...) اوولاماق، مئیوهلر، یئمهلی اوتلار و سایر آختارماق، سونراکی اینکیشاف مرحلهلرینده ایسه اکینچیلیک، مالدارلیق، صنتعکارلیق، تیجارت و سایرهنین موفقیتی طبیعت حادثهلریندن، یاغیش، قار، کولک، گونش، ایستی، سویوق و ... آسیلی ایدی. ايبتدايي اینسانین گوندهلیک حیات آرزوسو اولان بو مسئلهلر اونون تاپماجالاریندا بو و یا دیگر شکیلده، ايبتدايي فورمادا اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
ناغیللاردان معلوم اولور کی، تاپماجالار کئچمیش دؤولت قورولوشوندا دا رول اوینامیشدیر. بئله کی، بیر فئودال دیگری ایله محاربه ائتمزدن قاباق اونا بیر نئچه تاپماجا گؤندرر، قارشی طرف جاواب وئره بیلمدیکده ایسه محاربه اعلان ائدیلرمیش. بونون نومونهسی "درزی شاگیردی احمد"، "داشدمیر" و باشقا ناغیللاردا آیدین گؤرونور.
تاپماجالار بعضن فئودال محاربهلری زامانی گیزلی دیپلوماتیک سیرلری سؤیلمک واسطهسی ده اولموشدور. بو بارهده پروفسور. ی.م.سوکولوو یازیر: "تاپماجادان بعضی حاللاردا گیزلی دیپلوماتیک دیل فورمالاریندان بیری کیمی ایستیفاده اولونماسی حاقیندا روس سالنامهلرینده ماراقلي معلوماتلار واردیر"'.
تاپماجا فورماسیندا اولان و دیپلوماتیک کاراکتر داشییان بئله سورغولاردان ناغیل، داستان و روایتلریمیزده خيلي نومونهلر تاپماق مومکوندور. بونون ان یاخشی نومونهسینه "پادشاه و وزیر" آدلی ناغیلدا تصادف ائدیلیر. بو موناسیبتلر اورادا بئله تصویر اولونور:
گونلرین بیرینده بیر پادشاه اؤزونون وزیرینی گؤندریب باشقا پادشاهدان طلب ائدیر کی، یا اونون وئرجیی تاپماجانین جاوابینی تاپسین، یا دا تاخت-تاجدان ال چکسین. وزیر اؤز سواللارینی یئرده ایشاره ایله چکیب جاواب ایستییر. هئچ کیم اونو تاپا بیلمیر. آخیردا بیر عقللی، دونیاگؤرموش قوجا تاپیلیر. او، گلیب وزیره ایشاره ائدیر کی، سواللارینی تکرار ائتسین. وزیر عصا ایله یئرده بیر دایره چکیر. قوجا دایرنی الیندهکی آغاجلا تن اورتادان ایکی یئره بؤلور. ائلچی وضعیتی بئله گؤردوکده جیبیندن بیر اوووج داری چیخاردیب دایرهنین اورتاسینا سپیر. قوجا بیر خوروز گتیریب دایرهنین ایچریسینه بوراخیر. خوروز آز بیر واختدا داریلاری یئییب قورتاریر. وزیر غضبلنیب اورتایا سوغان آتیر. قوجا کئفینی پوزمادان بیر یومروق ووروب سوغانی ازیر. وزیر تاپماجانین جاوابلاریندان راضی قالیب گئدیر. سونرا قوجا همین تاپماجانین جاوابینی ایزاه ائدهرک دئییر: - وزیر یئرده دایره چکمکله دئمک ایستییردی کی، یئر کورهسینه صاحب اولماق ایستییریک. من دایرنی ایکی یئره بؤلوب دئدیم کی، اونون یاریسی بیزیمدیر. وزیر راضی اولماییب یئره بیر اوووج داری سپدی کی، یعنی تکلیفیمیزه راضی اولماسانیز، سایسیز-حسابسیز قوشونلا سیزه هوجوم ائدریک. من خوروزو اورتایا آتماقلا دئدیم کی، بیزده ائله پهلوانلار وار کی، اونلاری بوراخساق، سیزین بوتون قوشونونوزو بو داری کیمی دنلهییب قورتارارلار. وزیر سؤزومدن غضبلنیب یئره سوغان آتدی و دئمک ایستهدی کی، اوندا اورتایا آجيلیق، اداوت دوشر. من ده سوغانی ازمکله دئدیم کی، آجيلیق دوشنده ده وئجیمیزه دئییل.
بونلاردان باشقا، بیر ده تاپماجالاردان آغلی یوخلاماق اوچون، توی مراسیملرینده موختلیف تاپشیریقلاری یئرینه یئتیننک، شاهلیغا کئچمک و سایرهده ایستیفاده ائدیرلرمیش کی، بونو خوصوصن ناغیللاردا آیدین شکیلده گؤرمک مومکوندور.
تاپماجالاردا اینسانلارین جمعیت حاقینداکی فیکیرلری، حیات تجروبهسی، طبیعت اوزریندکی موشاهیدهلری، تصرروفات، معیشت مسئلهلری و سایره بدیعی فورمادا، اوبرازلی شکیلده ایفاده ائدیلمیشدیر. بئله بیر زنگین خزیننی ایسه خالق عصرلر بویو یاشاداراق گلهجک نسله تقدیم ائتمیشدیر. محض بونا گؤره ده، اوللر تاپماجالار مجلیس یاراشیغی اولموش، قوجالار اونو گنجلره دانیشمیش، اونلار ایسه هوسله یاددا ساخلادیقلارینی اؤولادلارینا اؤیرتمیشلر. قدیم دؤورلرده گنج اوغلان و قیزلارا چتین و درین معنالی تاپماجالار وئرهرک اونلارین حیات، عائله و محبّت، تصرروفات، صنعت حاقیندا بیلیک و وردیشلرینی یوخلایاردیلار. بو تاپماجالارا دوزگون جاواب وئرنلر ایستدیکلری قیزلارین رغبتینی قازاناراق، اونلارلا ائولنمک حقوقونا مالیک اولوردولار. بو عادت "ایلیاس"، "داشدمیر"، "پادشاه و قیز"، "اوچ باجی، اوچ قارداش"، "اوچ شاهزاده" کیمی اونلارجا ناغیل و داستانلاردا اؤز بدیعی ایفادهسینی تاپمیشدیر.
واخت ایله کیتابین، تئاتر و کینونون، رادیونون نه اولدوغونو بیلمهین خالق موختلیف ایلنجه واسطهلری ایچریسینده تاپماجالاردان دا گئنیش ایستیفاده ائتمیشدی. اوزون قیش گئجهلرینده، موختلیف بایراملاردا و یا آدی گونلرده ائولرده کورسو قورار، تندیر باشینا ییغیشیب تاپماجایا قولاق آسارددار. خالقی ماراقلاندیران، اونلارین ذؤوقونو اوخشایان بئله تاپماجالاردا یوموریستیک، آللئقوریک حادثه و ایفادهلره، آللیتئراسیا و شعریته گئنیش یئر وئريلردی. سونرالار تاپماجا سؤیلمک، اونون جاوابینی تاپماق ان ماراقلي بیر ایلنجهیه چئوریلهرک گئتدیکجه کوتلوی کاراکتئر آلمیشدی.
معلوم اولدوغو کیمی، هر دؤورون حادثهلری ایله سسلشن، خالقین حیات و معیشت طرزینه عاید بیر سیرا تاپماجالار یارانیر. بعضن اونلار زامان کئچدیکجه دیلدندیله دوشهرک دییشیر، آنلاشیلماسی چتینلیک تؤرهدن تاپماجایا چئوریلیر. ان معتبر تدقیقاتچیلار بئله اونو آنلامیر و جاوابینی تاپماقدا چتینلیک چکیرلر. لاکین زامان کئچدیکجه او سؤزلرین قدیم فونکسیاسی، مضمونو آراشدیریلدیقدا معلوم اولور کی، ایلک باخیشدا معناسیز گؤرونن تاپماجالارین معناسی واخت ایله هامییا آیدین ایمیش. لاکین اورادا ایشلنن اشیا، حادثه و سایره آدلاری اؤز دؤورونده هامییا معلوم اولموش و زامان کئچدیکجه اونودولموش، یئنیسی ایله اوز ائدیلمیشدیر.
اونو خاطیرلاماق کیفایتدیر کی، حاضردا شهر مکتبلرینده اوخویان شاگیردلره "ساجایاق"، "مفرش"، "خورجون"، "سولو قلیان" و سایره حاقیندا تاپماجا سؤیلدیکده، بو اشیالارین نه دئمک اولدوغونو بیلمیرلر. چونکی علم و تئکنیکا شهر حیاتیندان همین اشیالاری سیخیشدیراراق آرادان چیخارمیش، یئنیسی ایله اوز ائتمیشدیر.
بئله تاپماجالار اولدوقجا چوخدور. بعضن ائله بیلینیر کی، بو تاپماجادا یا سؤز دوشموش و یا دا تحریف اولونموشدور. لاکین درین تدقیقات نتیجهسینده معلوم اولور کی، بو، اؤز دؤورو اوچون خالق معیشتینده بؤیوک اهمیتی اولان ان ماراقلي و معنالی تاپماجا ایمیش. اودور کی، خالق معیشتینده یاشایان، لاکین ایلک باخیشدا فورما و مضمونو، جاوابی آیدین اولمایان بئله تاپماجالاری آتماق قتین دوغرو اولماز. اورادا بیر سیرا تیببی آدلار، درمانلار، واختی ایله یاشامیش، ایندی ایسه نسلی کسیلمیش حیوان، قوش، بیتکی، اشیا و سایره آدلاری واردیر کی، همین ساحهنین متخصصلری اوچون بو آدلار تدقیقات نتیجهسینده آنلاشیقلی شکله چئوریلیر.
معلوم اولدوغو اوزره، چوخ دا اوزاق دؤورلرین یارادیجیلیق محصولو اولمایان "کیتابی-دده قورقود" داستانیندا بیر سیرا ایفاده و سؤزلر واردیر کی، اونلارین معنالاری بو گون بئله تدقیقاتچی اوچون آنلاشیلماز قالمیشدیر. تاپماجالارین یارانما تاریخی ایسه چوخ اوزاقلارلا باغلي اولدوغوندان، شوبههسیز، اورادا داها چوخ آنلاشیلماز ایفادهلره تصادف ائدیلمهلیدیر کی، بو دا تامامیله قانوناویغوندور.
بوندان باشقا، تاپماجالاردا آیري-آیری دیالئکتلرده ایشلنن بعضی آرخایک سؤزلره ده راست گلمک اولور. شهر اهالیسی اوچون آیدین اولمایان بو سؤزلر حاضردا کند و رایون یئرلرینده ایشلنمکدهدیر. بعضی بئله ایفادهلرین کؤهنلدیگینی، اونون یئنی سؤزلرله اوز اولونماسینی ادعا ائدنلر ده اولور. لاکین اونودولمامالیدیر کی، فولکلورشوناسلیق قایدالارینا گؤره شیفاهی ادبیاتیمیزی علمی شکیلده نشر ائدرکن اورادا ایستنیلدیگی کیمی دییشیکلیک ائتمهیه هئچ کسین حاقی یوخدور. بئلینسکی یازیر: "روس ناغیللاری خالق فانتازیاسینین یاراتدیغی شکیلده اؤزونهمخصوص معنایا مالیکدیر، دییشدیریلمیش و بزک وئریلمیش بیر شکیلده ایسه او قطعن هئچ بیر معنایا مالیک دئییلدیر".
بیر سیرا تاپماجالار واردیر کی، اونون دا جاوابینی تاپماق اولدوقجا چتینلیک تؤرهدیر. مثلن:
او ندیر کی، اؤزو بوردا، ساققالی اوردا. (بوخاری و توستو)
ایلک باخیشدا بئله بیر سوال وئریله بیلر کی، نئجه یعنی "اؤزو بوردا، ساققالی اوردا". بونون یئری-یاتاغی غيري-معيين اولدوغو اوچون اونو هر شئیه عاید ائتمک اولار.
تاپماجانین سؤیلندیگی شرایطی بیلمهدن اونو تاپماق چوخ چتیندیر. لاکین بیر آنلیغا قیش گئجهلرینین بیرینده قدیم بوخاریسی اولان بیر ائوده، اوجاق باشینا ییغیلمیش اوشاقلارا تاپماجا سؤیلهین بیر قوجانی گؤز اؤنونه گتیرین. قوجا علینی اوجاغا اوزاداراق اؤزو بوردا، سونرا علینی دامین اوستونه ایشاره ائدهرک ساققالی اوردا دئدیکده، تاپماجانی تاپماق آسانلاشیر. دینلییجیلر بوخاریدا یانان اودو، یوخاری قالخان توستونو گؤردوکده چوخ دا چتینلیک چکمهدن جاوابی تاپیرلار. همین تاپماجانی ایندیکی زاماندا سؤیلهییب هارا ایشاره ائتسن ده، اونون جاوابینی تاپماق مومکون اولمایاجاقدیر. دئمهلی، بو گون اوچون معنا و جاوابی آیدین اولمایان، لاکین اؤز دؤورو اوچون اوشاغا بئله آیدین اولان تاپماجالاری ایستنیلن قدر گؤسترمک اولار.
بعضن ده ائله تاپماجالارا تصادف ائدیلیر کی، مضمون و فورماسی عینی اولدوغو حالدا، جاوابلاری موختلیف اولور. اوخوجو بعضن دوشونه بیلر کی، بو نئجه اولور کی، بیر تاپماجا موختلیف معنالارا یوزولور، یقین بورادا نه ایسه بیر سهوه یول وئریلیبدیر. اصلینده بو حال تاپماجا اوچون تامامیله قانونی اولوب، بوتون خالقلارین تاپماجالارینا عایددیر.
معلوم اولدوغو کیمی، شیفاهی ادبیات ژانرلاری ایچریسینده ان چوخ واریانتی اولان تاپماجالاردیر. ائله تاپماجالار وار کی، اونون یوزدن آرتیق واریانتی واردیر. چوخواریانتلیلیقلا یاناشی، بو ژانرین باشقا بیر خصوصیتی ده عینی بیر تاپماجانین بیر نئچه موختلیف جاوابلاری اولدوغو حالدا، بیر نئچه موختلیف تاپماجانین دا بیر جاوابا مالیک اولماسیدیر. مثلن:
بیر قوشوم وار آلاجا، گئتدی قوندو آغاجا.
اؤزونه یووا تیکدی،
نه قاپی قویدو، نه باجا.
(باراما، بالقاباق)
تاپماجادا تصویر اولونان اشیا و یا حادثهنین هئچ اولمازسا بیرجه خصوصیت و یا خاصیتینین باشقاسینا آز دا بنزییشی وارسا، او زامان همین وضعیت عمله گلیر. اونا گؤره ده بالقاباق و بارامانین خاریجی گؤرونوشلریندکی فورما اوخشارلیغی، هر ایکیسینین آغزینین باغليلیغی، بیرینین ایچینده ایپک قوردو، دیگرینینکینده ایسه چییردک اولدوغو اوچون هر ایکیسی حاقیندا عینی تاپماجا یارانمیشدیر. بعضن بو بنظمهلر فورما اعتباری ایله دئییل، معنا و اهمیتینه گؤره ده تظاهر ائدیر.
مثلن:
یئره ووردوم بالتانی، آغزی گوموش خالتانی. یئردن بیر اوغلان چیخدی، جمله جاهان سولطانی.(سو، آی، گون، تاخیل و ...)
یاخود: باشینی کسدیم قانی یوخ، جوجهلرینین سانی یوخ.(داری، خاش-خاش، خالچا و ...)
تقدیم ائدیلن همین اثرده بئله تاپماجالاردان اوتوزا قدر نومونه وئریلمیشدیر.
بئله بیر وضعیت بو ژانر اوچون تامامیله سجیوی حالدیر. بالقاباق و باراما حاقیندا تاپماجا ه.زئیناللینین "آذربایجان تاپماجالاری" کیتابیندا دا، بیزیم وئردیگیمیز شکیلده، قصداً ایکی دفعه تکرار ائدیلمیش، بیرینین جاوابی باراما، ایکینجیسینینکی ایسه قاباق گؤستریلمیشدیر. دئدیکلریمیز تکجه بو تاپماجایا عاید دئییل، یوزلرجه باشقا تاپماجالارا دا عایددیر. بو مسئله حاقیندا پروف. ب.آ.قاررییئو "تورکمن تاپماجالاری" کیتابیندا، ز.هوسئینووا "اؤزبک تاپماجالاری" آدلی اسریند، مشهور فولکلورشوناس آ.İ.قئربستمان “او زووکوووم ایستروئنیی نارودنوی زاقادکی” تدقیقاتیندا گئنیش و آیدین معلومات وئریر
"هئت هی اوکوه، هی دوئرئی" روس تاپماجاسی هاققمدا آ.İ.قئربستمان یازیر: "بو تاپماجانین ان موختلیف جاوابلارینا راست گلیریک. او جاوابلاردان خیار، قارپیز، آلما و سایرنی گؤسترمک اولار. مثلن، م.آ.ریبنیکووون کیتابیندا 805-جی صحیفهده 106 و 114 شمارهلی تاپماجالارین متنلری عینی اولدوغو حالدا جاوابلاری ایسه موختلیفدیر".
تاپماجادا تاریخی حقیقتلرین قاهقلارینی تاپماق اوچون اونلارین عومومی آهنگینه، مؤوزوسونا، داها دوغروسو، نیین اساس گؤتورولدوگونه دقت یئتیرمک لازیمدیر.
آذربایجان خالقینین کؤچری حیات طرزینین ایزلرینی آختارماق لازیم گلرسه، اونا عاید بعضی تاپماجالاری آشکار ائتمک مومکوندور. معلوم اولدوغو کیمی، کؤچری اینسان هئچ ده اؤزونه داشدان، کرپیجدن و یا آغاجدان ائو تیکمهلی اولمور. چونکی هاوانین، سویون، قیدا منبعینین و سایرهنین هارادا الوئریشلی اولوب-اولماماسیندان آسیلی اولاراق کؤچری اینسان بو گون بورادا، بیر آیدان سونرا باشقا بیر یئرده، داغدا، دوزنده و مئشهده مسکن سالماغا مجبور اولوردو. محض بو سببه گؤره ده اونون دایمی ائوی، باغی، یاشاییش یئری اولموردو. مووقّتی یاشاییش یئرینده یاغیشدان، قاردان، بوراندان، کولکدن قورونماق اوچون ایسه چادیر، قدیم دیه کیفایت ایدی. چونکی بونو آسانلیقلا دوزلتمک و کؤچوب گئتدیکده ایسه سؤکمک اولوردو. دئمهلی، کؤچری اینسانین حیاتیندا اساس رول اوینایان دیه حاقیندا، هئچ شوبههسیز، سایسیز-حسابسیز تاپماجالار یارانمالی ایدی. همین تاپماجالان اوخویارکن دیهنین قورولوشو اینسانین گؤزو قارشیسیندا جانلانیر:
آغیر دونو، یوخدور جانی. اوزونجادیر دیرناقلاری، یئره باتیر بارماقلاری.(دیه)
اگر یوخاریداکی تاپماجادا دیهنین عومومی گؤرونوشو تصویر اولونورسا، آشاغیداکیندا اونون آیری-آیری حیسهلریندن بحث ائدیلمیشدیر.
بیز بیز ایدیک، یوز قیز ایدیک، بیزی اوزدولر، ایپه دوزدولر*.(چتن)