"لالایی" نخستین پیمان آهنگین و شاعرانه ای است که میان مادر و کودک بسته می شود. رشته ای است، نامریی که از لب های مادر تا گوش های کودک می پوید و تاثیر جادویی آن خواب ژرف و آرامی است که کودک را فرا می گیرد. رشته ای که حامل آرمان ها و آرزوهای صادقانه و بی وسواس مادر است و تکان های دمادم گاهواره بر آن رنگی از توازن و تکرار می زند. و این آرزوها آن چنان بی تشویش و ساده بیان می شوند که ذهن شنونده در این که آن ها آرزو هستند یا واقعیت، بی تصمیم و سرگردان می ماند. انگار که مادر با تمامی قلبش می خواهد که بشود و می شود.

"لالایی" ها از جمله ادبیات شفاهی هر سرزمینی هستند، چرا که هیچ مادری آن ها را از روی نوشته نمی خواند و همه ی مادران بی آن که بدانند از کجا و چه گونه، آن ها را می دانند. انگار دانستن لالایی و لحن ویژه ی آن از روز نخست برای روان زن تدارک دیده شده است.
زن مادر باشد یا نباشد، لالایی و لحن زمزمه ی آن را بلد است و اگر زنی که مادر نیست در خواندن آن ها درنگ می کند، برای این است که بهانه ی اصلی خواندن را فراهم نمی بیند، اما بی گمان اگر همان زن بر گاهواره ی کودکی بنشیند، بی داشتن تجربه ی قبلی، بدون این که از زمینه ی شعر و آهنگ خارج شود، آن ها را به کمال زمزمه می کند. گوِیی که روان مادرانه از همان آغاز کودکی به زن حکم می کند که گوشه ای از ذهنش را برای فراگیری این ترانه های ساده، سفید بگذارد.
شاید بتوان گفت که لالایی ها طیف های رنگارنگی از آرزوها، گلایه ها و نیایش های معصومانه ی مادرانه هستند که سینه به سینه و دهان به دهان از نسل های پیشین گذشته تا به امروزیان رسیده و هنوز هم که هنوز است، طراوت و تازگی خود را حفظ کرده اند، به گونه ای که تا کنون هیچ ترانه ی دیگری نتوانسته جایشان را بگیرد.
در حقیقت لالایی ها -  این دیرپاترین ترانه های فولکلوریک -  آغاز گاه ادبیات زنانه در پای گاهواره ها هستند که قدمت شان دیگر تاریخی نیست، بلکه باستان شناختی است.

از دو بخشی که هنگام خواندن یک لالایی به دست می آید، یعنی آهنگ و شعر،  آهنگ به کودک می رسد و شعر از آن مادر است. زیرا آن چه از نظر شنیداری برای کودک گاهواره ای دارای بیش ترین اعتبار است. ضرب آهنگ لالایی است، وگرنه همه می دانیم که شعر لالایی زبان فاخری ندارد و تازه اگر هم داشته باشد کودک گاهواره ای آن را دریافت نمی کند. تنها زمزمه و لحن گیرای مادر است که به کودک لذت می دهد و او را می خواباند. مادر چه خوش صدا باشد و چه نباشد، کودک با زمزمه ی او الفتی به هم می زند و لحن او چون جویباری در گوش های کوچکش حظ و طراوت می ریزد.
از طرفی دیگر تجربه نشان می دهد که کودکان با این که با لالایی بزرگ می شوند، هرگز شعر آن را یاد نمی گیرند و ذهن خود را موظف به فراگیری لالایی نمی کنند و زمانی هم که به حرف می آیند، هرگز لالایی را به عنوان ابزار خیال خود به کار نمی گیرند. حتا دختران هم هنگام خواباندن عروسک خود، برایش لالایی نمی خوانند بلکه بیش تر سعی دارند که روی او را بپوشانند و به او امنیت بدهند. زیرا در هنگام بازی بیش تر می خواهند عروسک را دریابند، نه این که او را بخوابانند. اما اگر همین دخترکان بخواهند خواهر یا برادر کوچک تر خود را بخوابانند، بر اساس داشتن روان مادرانه، حتمن برایش لالایی می خوانند.

آهنگ لالایی ها نیز تناسب مستقیم با نوع گاهواره و وسعت تاب آن دارد و چون نوع گاهواره در شهرهای ایران مختلف است، از این رو لحن زمزمه ی مادران نیز متناسب با آن متفاوت می شود. مثلن گاهواره هایی که در جنوب و نقاط مرگزی ایران برای خواباندن کودک به کار می رود، "ننو" نام دارد که بی گمان این واژه از کلمه ی ننه گرفته شده است [*] (چون گاهواره را مادر دوم کودک نیز می گویند.) ننوها را به جایی می بندند. چنان که یک لالایی ملایری می گوید :

لالالالا کنم ایواره وختی         للوته بونم، شاخ درختی

که در مجموع یعنی غروب هنگام، تو را لالایی می گویم و للویت (= نانو = ننو) را بر شاخه ی درختی می بندم. (ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٨٦)
برای بستن ننو در اتاق اغلب دو میخ بزرگ به دو زاویه ی روبروی هم، به دیوار اتاق می کوبند و گهواره را که معمولن از جنس چرم یا پارچه ی سختی است، با طناب های محکم عَلـَم می کنند. وسعت تاب این گاهواره بسیار زیاد است، یعنی با یک تکان دست، از این سوی اتاق تا آن سوی دیگر تاب برمی دارد و گاه صدای تاب گهواره و حتا صدای کلیک میخ طویله با زمزمه ی لالایی می آمیزد، که حال و هوای خوشی به وجود می آورد.

اما گاهواره های شمالی، که به آن ها گاره (= گهواره) می گویند، از چوب است و زیر آن حالت هلالی دارد و تقریبن هم سطح زمین است. تکان های "گاره" کوتاه و پشت سر هم و مقطع است.
اما شعر لالایی ها از آن مادر است، زیرا مادر با خواندن لالایی در حقیقت با کودک گاهواره ای خود گفت و گو می کند و اگرچه می داند که او سخنش را نمی فهمد، اما همین قدر که کودک به او گوش فرا می دهد برایش کافی است. شعر های لالایی ها اگرچه بسیار ساده است و گاهگاهی هم از وزن و قافیه خارج می شود، اما از نظر درون مایه ی احساسی بسیار غنی و همواره حامل آرزوهای دور و نزدیک مادر است و از نظر مضمون نیز چندان بی زمینه نیست،

به طور کلی لالایی ها را می توان به شیوه ی زیر دسته بندی کرد:

١-  لالایی هایی که مادر آرزو می کند کودکش تندرست بماند و او را به مقدسات می سپارد:

لالالالا که لالات می کنم من      نگا بر قد و بالات می کنم من
لالالالا که لالات بی بلا باد        نگهدار شب و روزت خدا  باد  !

(فرهنگ عامیانه ی مردم ایران، برگ ٢١۷)

لالاییت می کنم خوابت نمیاد         بزرگت کردم و یادت نمیاد
بزرگت کردم و تا زنده باشی          غلام حضرت معصومه باشی

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٩١)

٢-  لالایی هایی که مادر آرزو می کند، کودکش بزرگ شود، به ملا برود  و با سواد شود:

لالالالا عزیز ترمه پوشم            کجا بردی کلید عقل و هوشم
لالالالا که لالات بی بلا باد        خودت ملا، قلمدونت طلا باد !

(ترانه های ملی ایران، برگ ١٤۷)

لالالالا عزیز الله    قلم دس گیر، برو ملا     بخوون جزو کلام الله

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٨٢)

٣-  لالایی هایی که مادر آرزو می کند کودکش به ثمر برسد:

لای لای دییم یاتونجه           گؤ زلرم آی باتونچه
( لالایی می گویم تا به خواب روی   ادامه می دهم تا ماه فرو رود)
سانه رم الدوز لری             سن حاصله یتوننچه
(و ستاره ها را می شمارم    تا تو بزرگ شوی و به ثمر برسی)

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ  ١٨۷)

٤-  لالایی هایی که مادر در آن ها به کودک می گوید که با وجود او دیگر بی کس و تنها نیست:

الا لا لا تو را دارم      چرا از بی کسی نالم ؟
الا لالا زر در گوش     ببر بازار مرا بفروش
به یک من آرد و سی سیر گوش (گوشت)

(تاریخ ادبیات کودکان ایران، برگ ٢٩)

لالالالا گل آلاله رنگُم               لالالالا رفیق روز تنگُم
لالالالا کنم، خووت کنم مو       علی بووم و بیارت کنم مو
(خوابت کنم من)               (علی گویم و بیدارت کنم من)

(ترانه و ترانه سرایی در ایران،  برگ ١٨٦)

۵-  لالایی هایی که مادر آرزو می کند کودکش بزرگ شود و همسر بگیرد و او عروسی اش را ببیند:

لایلاسی درین بالا          یو خو سو شیرین بالا
(کودک نازم که لالایت سنگین است     خوابت شیرین است)
تانریدان عهد یم بودو       تو یو نو گؤ روم بالا
(با خدا عهد کرده ام که      عروسی تو را ببینم)

(ترانه و ترانه سرایی در ایران،  برگ ١٨٦)

قیزیم بویوک اولرسن    بیرگون اره گیدرسن
(دخترم روزی بزرگ خواهی شد     به خانه ی شوهر خواهی رفت)
الله خوشبخت ایله سین    بیرگون ننه ایله سین
(خدا تو را خوشبخت کند !         که روزی مادر خواهی شد)

(ترانه و ترانه سرایی در ایران،  برگ ١٨٨)

گاه در این دسته از لالایی ها رگه هایی از حسرت و رشک ورزی به چشم می خورد:

گل سرخ منی زنده بمونی           ز عشقت می کنم من باغبونی
تو که تا غنچه ای بویی نداری       همین که گل شدی از دیگرونی

(کتاب کوچه، دفتر اول حرف ب، برگ ۷۷٣)

٦-  لالایی هایی که مادر آرزو می کند هنگامی که کودکش بزرگ شد قدرشناس زحمات او باشد:

لای لای د یم آد یوه      تاری یتسون داد یوه
(لالایی گفتم به نام تو      خداوند یاور و داد رس تو باشد)
بویو ک اولسان بیرگون سن   منی سالگین یاد یوه
(روزی که بزرگ شدی     زحمات مرا به یاد آوری)

(ترانه و ترانه سرایی در ایران،  برگ ١٨۷)

اما خود پیشاپیش می داند که کودک فراموش خواهد کرد:

لالاییت می کنم با دس پیری         که دسّ مادر پیرت بگیری
لالاییت می کنم خوابت نمیاد         بزرگت می کنم یادت نمیاد

(فرهنگ عامیانه ی مردم ایران (هدایت)، برگ ٢١۷)

۷-  لالایی هایی که مادر در آن ها از نحسی کودک و از این که چرا نمی خوابد گلایه می کند. این لالایی ها گاه لحنی ملامت بار، گاه عصبی و گاه طنز آمیز دارد:

لالالالا گلم باشی               تو درمون دلم باشی
بمونی مونسم باشی          بخوابی از سرم واشی

(کتاب کوچه، دفتر اول حرف ب، برگ ۷۷۵)

نمونه ی دیگر:

لالالالا گل پسته            شدم از گریه هات خسته ...

(همانجا)

نمونه ی دیگر:

لالالالا گل زیره                 چرا خوابت نمی گیره ؟
به حق سوره ی یاسین     بیا یه خو تو را گیره
                                  (بیاید خواب و تو را فرا گیره)

(تاریخ ادبیات کودکان ایران، برگ  ٢٩)

گاهی در این دسته از لالایی ها، مادر پای "لولو" را هم به میان می کشد و از او کمک می گیرد. روانشناسی این دسته از لالایی ها بسیار جالب است، چون مادر با شگردی که به کار می گیرد، لولو را از بچه می ترساند، نه بچه را از لولو ! و در ضمن یک اعتماد به نفس لفظی هم به کودک می دهد. مثلن می گوید:
" لولو برو ! بچه ی ما خوب است. می خوابد." یا " تو از جان این بچه چه می خواهی ؟ این بچه پدر دارد و دو شمشیر بر کمر دارد." و خلاصه چنین است و چنان:

لالالالا لالالایی               برو لولوی صحرایی
برو لولو، سیاهی تو        برو سگ، بی حیایی تو
که رود من پدر داره         دوخنجر بر کمر داره
دو خنجر بر کمر هچّی     دو قرآن در بغل داره

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ های ١٩٠-١٩١)

نمونه ی دیگر:

برو لولوی صحرایی            تو از بچه چه می خواهی ؟
که این بچه پدر داره           که خنجر بر کمر داره

(کتاب کوچه، دفتر اول حرف ب، برگ ۷۷۵)

نمونه ی دیگر:

لالالالا گل چایی             لولو ! از ما چه می خواهی؟
که این بچه پدر داره        که خنجر بر کار داره

(همانجا)

نمونه ی دیگر:

برو لولوی صحرایی         تو از روُدم چه می خواهی؟
که رود من پدر داره            کلام  الله  به  بر  داره

(گذری و نظری در فرهنگ مردم، برگ٣٣)

٨-  در دسته ی دیگری از لالایی ها مادر افزون بر آن که کودک را با کلام ناز و نوازش می کند، لالایی را به نام او مُهر می زند:

لالالالا گلم باشی          انیس و مونسم باشی
بیارین تشت و آفتابه       بشورین روی شهزاده
که شاهزاده خداداده      همون اسمش خداداده

(کتاب کوچه، دفتر اول حرف ب، برگ ۷۷٣)

نمونه ی دیگر، ترجمه ی یک لالایی ترکمنی:

اسم پسر من آمان است
کوه های بلند را مه فرا می گیرد
انگشتری یارش
همیشه در انگشتش است
بچه ی من داماد می شود
در هر دستش یک انار نگه می دارد
وقتی که در جشن ها می گردد
دختر ها به او چشم می دوزند ...

(تاریخ ادبیات کودکان ایران، برگ  ٣٢)

٩-  دسته ای از لالایی ها واگویه ی داستان کوتاهی است. از این رو طولانی تر از یک لالایی کوتاه چهار خطی است:

لالالالا گل نسری (= نسرین) / کوچه م (به کوچه ام) کـَردی درو بسّی (= بستی) / منم رفتم به خاک بازی / دو تا هندو مرا دیدن / مرا بردن به هندسون / به سد نازی بزرگم کرد / به سد عشقی عروسم کرد / پسر دارم ملک جمشید / دختر دارم ملک خورشید / ملک جمشید به شکاره / ملک خورشید به گهواره / به گهواره ش سه مرواری (مروارید) / کمربندی طلا کاری / بیا دایه، برو دایه / بیار این تشت و آفتابه / بشور این روی مهپاره / که مهپاره خداداده

(فرهنگ عامیانه ی مردم ایران (هدایت)، برگ ٢١٨)

این لالایی توسط شاعر معاصر منصور اوجی به این صورت هم ضبط شده است:

سر چشمه ز او (= آب) رفتم / سبو دادم به خو (= خواب) رفتم / دو تا ترکی ز ترکسون (= ترکستان) / مرا بردن به هندسون (=هندوستان) / بزرگ کردن به سد نازی / شوور (= شوهر) دادن به سد جازی (= جهازی) / لالالالا بابا منصور /  دعای مادرم راسون (= برسان) / دو تا گرجی خدا داده / ملک منصور به خو رفته / ملک محمود کتو (= کتاب، اشاره به مکتب) رفته / بیارین تشت و آفتابه / بشورین روی مهپاره

(کتاب هفته، شماره ی١٣)

گاهی این لالایی های داستان گونه، زمینه ی مذهبی دارند:

لالا لالای  لالایی / شبی رفتم به دریایی / درآوردم سه تا ماهی / یکی اکبر، یکی اصغر / یکی داماد پیغمبر / که پیغمبر دعا می کرد / علی ذکر خدا می کرد / علی کنده در خیبر / به حکم خالق اکبر

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٩٢)

١٠-  بسیاری از لالایی ها از نظر جامعه شناسی ارزشی ویژه دارند. مثلن در بیشتر لالایی ها مادر ضمن نوازش کودک و مانند کردن او به همه ی گل ها - حتا گل قالی ! - به این اشاره دارد که پدر کودک بیرون از خانه و مادر تنها است:

لالالالا گل قالی         بابات رفته که جاش خالی
لالالالا گل زیره          بابات  رفته  زنی  گیره

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٨٣)

نمونه ی دیگر:

لالالالا گل نازی           بابات رفته به سربازی
لالالالا گل نعنا             بابات رفته شدم تنها
لالالالا گل پسته          بابات رفته کمر بسته
لالالالا گل خاشخاش    بابات رفته خدا همراش
لالالالا گل پسته          بابات بار سفر بسته
لالالالا گل کیشمیش    بابات رفته مکن تشویش

(کتاب کوچه، دفتر اول حرف ب، برگ۷۷٣)

یا در این لالایی که مادر شادمانی خود را از آمدن مرد خانه به کودک می گوید:

لالالا گل سوسن   بابات اومد چش ام روشن

(همان جا)

این لالایی ها افزون بر آن که به پیوندهای عاطفی میان زن و شوهر اشاره می کنند، نشانگر بافت خانوادگی و چه گونگی وظایف پدر و مادر در آن زمان ها هم هستند.این که پدر برای فراهم آوردن هزینه ی زندگی باید بیرون از خانه باشد و مادر مسوول امور داخل خانه و به ثمر رساندن کودکان است.

١١-  برخی از لالایی ها - بی آنکه عمدی به کار رفته باشد - اشاره ی واضح به روابط بازرگانی دوره ی خود دارد:

لالا لالا ملوس ململ        که گهوارت چوب صندل
لحافت چیت هندستون     که بالشتت پَر سیستون
لالا ای باد تابستون         نظر کن سوی هندستون
بگو بابا عزیز من             برای رودم کتون (= کتان) بستون

دکتر باستانی پاریزی در مورد این لالایی کرمانی می گوید:

"این ترانه، اشاره ی جالبی دارد به کالایی که از سیستان به کرمان آمده و آن پر قوست. سیستان به علت وجود هیرمند و دریاچه ی هامون، مرکز تجمع قو و مرغابی و پرندگان دیگر دریایی بود و سال ها مردم سیستان علاوه بر حصیر بافی از جگن، کالای عمده ای را که صادر می کردند پر بود و این پر از طریق راه میان بُر میان سیستان و خبیص (شهداد کنونی) حمل می شد".

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، پانویس برگ ١٩١)

١٢-  بعضی از لالایی ها به موقعیت جغرافیایی شهر و خانه ی کودک اشاره می کند.

مانند لالایی زیر از اورازان که یک نکته ی فلسفی نیز در خود پنهان دارد و مادر ضمن خواندن آن به کودک هشدار می دهد که عمر به شتاب آب روان می گذرد:

بکن لالا، بکن جون دل مو      شمال باغ ملا، منزل مو
شمال باغ ملا نخلسونه       که عمر آدمی آب روو نه

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٨٤)

 ١٣-  در برخی از لالایی ها که از مفاهیم عمیق و زیبا سرشارند، مادر آن گونه با کودک گهواره ای خود درد دل می کند و از غم ها و نگرانی های خود به او می گوید که گویی با یک آدم بزرگ سخن می گوید.

مانند لالایی زیر که نشانگر آن است که پدر مرده و فرزند روی دست مادر مانده است. در این لالایی مادر از اندوه این عشق از دست رفته و از تنهایی ناگزیرش برای کودک شِکوه می کند. این لالایی با تمامی لطافتی که دارد بیانگر یک زندگی به بن بست رسیده است:

گلم از دس برفت و خار مونده         به من جبر و جفا بسیار مونده
به دستم مونده طفل شیرخواری     مرا این یادگار از یار مونده ...

(کتاب کوچه، دفتر اول حرف ب، برگ ۷۷٤)

یا این لالایی دیگر که از بی وفایی ها و تنگناها حکایت دارد:

لالالالا عزیزم ، کبک مستم       میون هرچه بود دل بر تو بستم
لالالالا که بابات رفته اما           من بیچاره پابند تو هستم ...

(همان جا)

١٤-  بسیاری از لالایی های کردی، بلوچی، آذری و دیگر نقاط ایران به سبب گویش محلی خود نگهدارنده ی زبان سرزمین خود هستند و واژگان و اصطلاحاتی که در آن ها به کار رفته قابل درنگ است.

این لالایی ها اگر با گویش خود خوانده شوند حال و هوای پر شوری به دست می دهند و برگردان آن ها نیز تا حد گیج کننده ای زیباست. از قبیل این لالایی بلوچی که تکرار ترجیع بند "... در خواب خوش فرو روی" آن را دلنشین تر می کند :

لولی لول دیان لعل ءَ را              من فرزند همانند لعل خود را  لالایی می دهم
لکّ مراد کسان سالءَ را            چون برای او صدها هزار آرزو دارم، و او هنوز کودک است
لولی لول دیان تراوشین واب       تو را لالایی می دهم تا در خواب خوش فرو روی
وشّین واب منی دراهین جان     خواب خوش ببینی و جان سالم من فدای تو باد ! ای همه ی وجودم

لولی لول دیان تراوشین واب      تو را لالایی می دهم تا در خواب خوش فرو روی
لکّ مراد کسان سالءَ را            چون برای او صدها هزار آرزو دارم، و او هنوز کودک است
دردپین شکر گال ءَ را                لعل من دهان دُر گونه دارد و سخنانی شکر وار دارد
لکّ مراد کسان سالءَ را           چون برای او صدها هزار آرزو دارم، و او هنوز کودک است
وش بواین ز باد مالءَ را             لعل من مثل زباد بوی خوش می دهد
بچّ گون خدایی دادان               فرزندم هدیه ی خداوند است
من اچ خالقءَ لولو کون             و من از خداوند تنها خواهان او هستم ...

(ترانه و ترانه سرایی در ایران، برگ ١٨۵)

یا ترجمه ی این لالایی بسیار زیبای ترکی که معنایش درنگ می طلبد:

از سر و صدای لالایی من
مردم از خانه ها گریزانند
هر روز یک آجر می افتد
از سرای عمر من

(تاریخ ادبیات کودکان ایران، برگ٣۵)

در لالایی خصلتی است که آن را تنها روان زنانه دریافت می کند. مادر لالایی را از خود آغاز می کند و در آن لحظه به جز به کودک و گهواره و حال دل خویش به چیز دیگر نمی اندیشد. او روایت دل خود را می خواند ممکن است این روایت قصه ی جامعه باشد، ممکن است نباشد. حتا اگر هم باشد، این مادر نیست که آن را به جامعه تعمیم می دهد، بلکه خود لالایی است که قصه ی دیگران هم می شود. از این رو بسیاری از شاعران مرد که سعی کرده اند، لالایی بسرایند، در این زمینه موفق نبوده اند، چرا که لالایی را از اجتماع آغاز کرده اند یا به زبان ساده تر لالایی را دستاویز گفته های اجتماعی خود کرده اند که از خصلت این ترانه های ساده بیرون است.
در میان لالایی های سروده شده توسط شاعران مرد که حضور این خصلت را دریافته اند، می توان تنها به لالایی دکتر "قدمعلی سرامی" شاعر معاصر اشاره کرد که از احساسی شگفت انگیز برخوردار است. دریغمان می آید که از کنار این لالایی ناخوانده بگذریم. پس نوشتار را با یادآوری بخشی کوتاهی از آن به پایان می بریم:

سوزنم شعاع خورشید و
نَخَم رشته ی بارون
از حریر صبح روشن
می دوزم پیرهن الوون
واسه تو بچه ی شیطون
لالالالا   لالالالا
پیشونیت آینه ی روشن
دوتا چشمات،دو تا شمعدون
مثه مهتاب توی ایوون
دیگه چشمات و بخوابون
لالالالا  لالالالا

پانوشت:

[*] به نقل از دکتر قدمعلی سرامی، مقاله ی "چگونه با بچه ها ارتباط برقرار کنید"، روزنامه ی همشهری - شماره ی ٣١٤٠ - دوشنبه ٢۷ مرداد١٣٨٣.

 

منابع:

١-  تاریخ ادبیات کودکان ایران (ادبیات شفاهی و دوران باستان) جلد اول، محمد هادی محمدی و زهره قایینی - نشر چیستا- تهران ١٣٨٠.
٢-  ترانه و ترانه سرایی در ایران - محمد احمد پناهی "پناهی سمنانی" - انتشارات سروش - چاپ اول ١٣۷٦.
٣-  ترانه های ملی ایران - پناهی سمنانی - ناشر مؤلف - چاپ دوم زمستان ١٣٨٦.
٤-  فرهنگ عامیانه ی مردم ایران - صادق هدایت - به کوشش جهانگیر هدایت - نشر چشمه تهران - چاپ سوم- پاییز ١٣۷٩.
۵-  کتاب کوچه (جامع لغات، اصطلاحات، تعبیرات، ضرب المثل های فارسی) - حرف ب، دفتر اول - احمد شاملو - انتشارات مازیار- تهران ١٣۷٨.
٦-  گذری و نظری در فرهنگ مردم - سید ابوالقاسم انجوی شیرازی - انتشارات اسپرک - تهران - چاپ اول- پاییز ١٣۷١.

منبع : پایگاه پژوهشی آریا بوم

ســـن یاریمین قاصدی سـن       ایلش ســنه چــــای دئمیشم

خـــیالینی گــــوندریب دیــــر       بسكی من آخ ، وای دئمیشم

آخ گئجه لَـــر یاتمـــــامیشام       مــن سنه لای ، لای دئمیشم

ســـن یاتالــی ، مـن گوزومه       اولـــدوزلاری ســـای دئمیشم

هــر كـــس سنه اولدوز دییه       اوزوم ســــــــــنه آی دئمیشم

سننن ســـورا ، حــــیاته من       شـیرین دئسه ، زای دئمیشم

هــر گوزلدن بیــر گـــول آلیب       ســن گـــوزه له پای دئمیشم

سنین گـــون تــك باتماغیوی       آی بـــاتـــانـــا تــــای دئمیشم

اینــدی یــایــا قــــیش دئییرم       ســـابق قیشا ، یای دئمیشم

گــاه تــوییوی یاده ســــالیب       من ده لی ، نای نای دئمیشم

ســونــــرا گئنه یاســه باتیب       آغــــلاری های های دئمیشم

عمـــره ســورن من قره گون       آخ دئــمــیشم ، وای دئمیشم

ششم مرداد هزار و سیصدو هشتاد شش يكي از غمناكترين روزهاي عمر منست روزي که با پدر عزیزم از تهران به گوگ تپه خالصه رفته بودم , البته قرار نبود باهم برویم, ساعت 08:00 صبح از اداره به ترمینال رفتم ناگهان پدرم را با یک کیف دستی حی و حاضر که آماده رفتن بود مشاهده کرده 

یادم نمی رود پرسیدم تو کجا می روی !

گفت هر کجا که قسمت باشد, راست می گفت : قسمت این بود که در خاک وطن باشد

و در مسیر راه که سکوت اختیار کرده بود, پریدم چرا حرف نمی زنی! گفت: چه بگویم

راست میگفت یک زمانی که اجل سر برسد, آدمیزاد حتی حرفی هم برای گفتن ندارد

باید آماده سفر بود

بله دوستان این است رسم روزگار. دیدید با ما چه میکند یادم می آید یکدفعه دیدم كه بالاي سر پدر سوره الرحمن مي خوانم   تا در ايه "كل من عليها فان "چشمهايش را براي هميشه بست.و ما را برای همیشه عزادار نمود.

ايللر سووشووري ايريليقيندان         چوخالير گون به گون حسرتيم منيم

نه شيرينيدي سنلن ياشاييش       حييف هجران اولدي قسمتيم منيم

بیائید تا زنده هستند قدر دَر گرانبهای زندگی مان را بدانیم والا بعد از رفتن افسوس و حسرت چه فایده ای دارد.

هر بیر ائولاده شرف شهرت ایله شان آتادیر

باشا تاج ، قلبه چؤره ک ، تخت سلیمان آتادیر

حؤرمتین ساخلاگینان دائما عالمده اونون

چونکو دونیایه سنی بخش ائده ن انسان آتادیر

شاه دا اولسان یئنه یوخ ذره قده ر فرقی اونون

دردلی سن ،سن اونو بیل دهر ده لقمان آتادیر

بوتون ائولاد وطن دوستون اولا هر یئرده

یئنه پیس گونده سنین دردینه درمان آتادیر

توتماز، ائتسه قارقیش آنا گر ائولادی

ناله سی له ائیله ین کویونو ویران آتادیر

آی دوستلار اؤز یئری واردیر آتانین ائولادین

نه قده ر آرتسادا ائولاد یئنه سولطان آتادیر 

...آنالار ائللرین دان اولدوزیـــــــــــــدی

                       آنالارائللرین سلطان قیزیــــــــــــدی

آنالار الله هیـــــــــن هدیه سی دی

                      الله هین لطفی دی عطیه سی دی

آنالار ائللـــــــــــــره لای لای چالارلار

                    الله دان ائللـــــــــــــــــره الهام آلارلار

آنالار انسانه شـــــــــــــــــرف یارادار

                     انسانه دوز گون بیــــــر هدف یارادار

آنالار چراخـــــــــــــدی بشـــــریه ته

                      گوزل بیــــر معنادی انسانیتــــــــــه

بهشتیـــــن کلیــــــــــدی آنالاردادی

                     آنالار هارداســــــــا بهشت اوردادی

آنالار آنالار آنالار اولمــــــــــــــــــــــز

 آنالار عشقینه هیچ زاوال گلمــــــــز

آنالار اولنـــــده آرزیلار اولــــــــــــــــر

                     آنالار اولنـــــده دیلک لر اولـــــــــــــر

آنالار اولنده گوللــــرده ســــــــــولار

                    سونبوللر گولشنـــــده پریشان اولار

گوروم کی آنالار یاشاسین ایللــــــر

                    نه آیلار نه گونلر بلکه یوز ایللـــــــــر

بیزده خوش یاشییاق آنا عشقینـــه

                    محبت عشقینه آناعشقینــــــــــــــه

	آنالار گونی بوتون انالارا موبارک اولسون
آغلاییب بوشالوب دولماق ایستیرم سایه نده عومور کن قالماق ایستیرم بوتون وارلیغیمی شیرین عومرومو سنیله بیرلییب  بولماق ایستیرم یورولاندا  روحوم آرتاندا  غمیم بیر شیرین دوداقدان گولماق ایستیرم حیاتیم زایلاشیب آی قوجا ننه جوانلاش تازادان اولماق ایستیرم گوللری سارالدیب  خزانین  دادی کوکوندن غصه نی یولماق ایستیرم آیاقین آلتیندا آچان بیر گولم قولومی بوینونا سالماق ایستیرم هوشمند 89   آی آنا دیزیمین قوللاریمین طاقتی سن سن آی آنا  دیلیمین هر سؤزو هر صؤحبتی سن سن آی آنا کیم اگر ایسترسه آناسی خوار اولسون دیلی لال گؤزلری کور قولاق لاری کار اولسون کیم آنا زحمتینی دانسا اونا آر اولسون چکن اؤولاد چون عذاب اذیتی سن سن آی آنا دیزیمین قوللاریمین طاقتی سن سن آی آنا  دیلیمین هر سؤزو هر صؤحبتی سن آی آنا ائله وارلیق سان آنا آدین دیللر ازبریمیز نفسین گولن یئرده یوخدو بیزیم دردلریمیز چوخ گؤزل کلام دئییب محمد(ص) پئیغمبریمیز اینسانی بخش ائلیین جنتی سن سن آی آنا دیلیمین هر سوزی هر صحبتی سن آی آنا یگانه کس ده او آنام عزیز مقدس ده منه الهی یئر اوزونون آنجاق امین کسدی منه حیاتین شیرینلیگی لذتی سن آی آنا دیزیمین قوللاریمین طاقتی سن سن آی آنا  دیلیمین هر سؤزو هر صؤحبتی سن آی آنا ائی جاوانلار آنانین ساخلیین حؤرمتینی جانیمیز دیر قانمیز دیر چکه گین غیرتینی اونودماق گناه منجه آتانین زحمتینی آتادان دا چوخ چکن زحمتی سن سن آی آنا  دیزیمین قوللاریمین طاقتی سن سن آی آنا  دیلیمین هر سوزی هر صؤحبتی سن آی آنا خسته لن سن آی آنا دردینه درمان نه اولوم عؤمرو یوخ دا وفا یانیندا هر آن من اولوم سنین آغ ساچلارین آغ رنگینه قوربان من اولوم هر زمان جلب ائلیین دقتی سن سن آی آنا دیزیمین قوللاریمین طاقتی سن سن آی آنا  دیلیمین هر سوزی هر صحبتی سن آی آنا ناگلین جن اجل اینسان یئرینی درک ائله ییر نئچه ایلدیر گوزومون حصرتی سن سن آی آنا دیزیمین قوللاریمین طاقتی سن سن آی آنا  دیلیمین هر سؤزو هر صؤحبتی سن آی آن حاضیرلایان : ائلمان اورمو اوغلو   زيندانلاردا عزيز اوغلو چوروين  آياقلارين داليسيجا سورونن  يوخسا عطري سالونلارين بوروين  آنالارين گونودور؟  عؤمور بويو پالچيق ائوده ياشايان  ات يئرينه هر گون يئين پيشميش قان  سوت امري سوسوز قالان چوخ جاوان  آنالارين گونودور؟  گؤزل قيز قالالاردا ساتيلان  اسكي كيمي سونرا چؤله آتيلان  يوخسا اوغلو سولطان ، قيزي شارلاتان  آنالارين گونودور؟  بو اؤلكه ده عرصه اولموش حلقه وار  قارا لچك، قارا گونلو آنالار  بئله گونده عزيز قيزيم نه آنلار؟  او گونلر كي ، قيزيل گونش دوغاجاق  قيزيل بايراق قاناديني آچاجاق  آليشاجاق سؤنن بير چوخ اود ـ اوجاق  ييخيلاركن گونسوز، آيسيز ، شهسيز  او گونلرده اسارتدن قورتولان  آنالارين گونودور  بير اوسكوك ياغ قاليبدير قيراقدا  اودون يانيب كؤز قاليبدي اوجاقدا  قارا قيشدي، آجليق بيداد ائيله يير  بولود قاري قارا يئره اله يير  پالچيق ائوده ياتيب سولغون اوشاقلار  كولك اولور دام ـ باجادا ياغير قار  قارا گئييب باهار تكين بير گلين  قاري آنا يولا ديكيب گؤزلرين  الوان چيراق يانار ايكن سارايدا  دار آغاجي قورولوبدور بو تايدا  يئنكي دونيا بيزيم خاني چاغيرير  زيندانلاردا زنجيرليلر باغيدير…  گؤي اوزوندن سانكي اولدوز اله نيب  “پرسپوليس“ خاراباسي بزه نيب  رققاصه لر گليبديلر گيلاندان  گؤزه ل ـ گؤزه ل آكتيريسلر هر ياندان  حبيب ساهير